Stan prawny: 3 września 2026 r.
Najważniejsze: Ocena ryzyka w obszarze zasilania ujęcia nie polega na przepisaniu istniejących dokumentów. Dostawca wody powinien zebrać dane dotyczące konkretnego ujęcia, ocenić ich aktualność, rozpoznać zagrożenia dla jakości wody i wyciągnąć z nich wnioski. Pierwszą ocenę wraz z raportem podsumowującym trzeba przekazać właściwemu dyrektorowi RZGW Wód Polskich oraz właściwemu organowi nadzoru sanitarnego do 31 grudnia 2026 r.
Wiele informacji potrzebnych do przygotowania oceny ryzyka już istnieje. Można je znaleźć w dokumentacji ujęcia, wynikach badań, decyzjach administracyjnych, dokumentach planistycznych oraz publicznych bazach danych. Największym wyzwaniem zwykle nie jest więc brak materiałów, lecz ich właściwe przyporządkowanie i ocena.
Ocena ryzyka powinna dotyczyć rzeczywistej sytuacji konkretnego ujęcia i jego obszaru zasilania. Nie jest kolejnym ogólnym opisem instalacji ani dokumentem, który można przygotować według jednego schematu dla każdego dostawcy wody.
1. Kto i do kiedy powinien przygotować pierwszą ocenę ryzyka?
Obowiązek dokonania oceny ryzyka w obszarze zasilania ujęcia został nałożony na dostawcę wody. Wynika on z art. 4e ust. 1 pkt 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.
Pierwszą ocenę wraz z raportem podsumowującym dostawca przekazuje:
właściwemu dyrektorowi regionalnego zarządu gospodarki wodnej Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie;
właściwemu państwowemu powiatowemu albo państwowemu granicznemu inspektorowi sanitarnemu.
Termin na przekazanie dokumentów upływa 31 grudnia 2026 r. W kolejnych cyklach dostawca powinien dokonywać udokumentowanych przeglądów oceny w odstępach wynikających z jej treści, nie dłuższych niż sześć lat. W razie potrzeby dokonuje również aktualizacji.
Samo określenie „dostawca wody” obejmuje szerszy krąg podmiotów niż klasyczne przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne. Dlatego przed rozpoczęciem prac warto w pierwszej kolejności ustalić, czy dany podmiot podlega nowym obowiązkom.
2. Od czego rozpocząć ocenę ryzyka w obszarze zasilania ujęcia?
Nie warto zaczynać od pisania raportu. Pierwszym etapem powinien być przegląd posiadanych materiałów i przygotowanie wykazu braków.
Dla każdego ujęcia należy ustalić:
- jakie dokumenty i dane są już dostępne;
- którego ujęcia oraz jakiego okresu dotyczą;
- czy pozostają aktualne;
- jakich informacji brakuje;
- skąd można pozyskać brakujące dane;
- kto odpowiada za ich zebranie i ocenę;
- czy potrzebne będzie wsparcie hydrogeologa, technologa, specjalisty środowiskowego albo prawnika.
Już na tym etapie warto oddzielić trzy rodzaje materiałów: dane identyfikujące ujęcie i jego obszar zasilania, informacje o możliwych zagrożeniach oraz wyniki badań i monitoringu. Takie uporządkowanie ułatwi później przygotowanie raportu podsumowującego.
3. Jakie elementy musi uwzględniać ocena ryzyka?
Art. 4f ust. 1 ustawy wskazuje sześć elementów oceny. Poniższe zestawienie pokazuje ich zakres i podstawowe źródła danych.
| Element oceny | Główne źródła | Pytanie kontrolne |
| 1. Oddziaływania antropogeniczne | Plany gospodarowania wodami, dane JCW, dokumentacja lokalna | Które oddziaływania mogą mieć znaczenie dla ujęcia? |
| 2. Monitoring wód | PMŚ, plany gospodarowania wodami, dokumentacja ujęcia | Czy wyniki pokazują zanieczyszczenia lub niekorzystne tendencje? |
| 3. Lista obserwacyjna | Wyniki badań ujęcia, wody surowej lub obszaru zasilania | Czy wyniki albo ich brak wpływają na ocenę zagrożeń? |
| 4. Wody powierzchniowe | Wyniki badań wody surowej, rozporządzenie z 29 sierpnia 2019 r. | Czy woda spełnia wymagania właściwe dla kategorii A1–A3? |
| 5. Analiza z art. 133 | Analiza ryzyka, dokumentacja hydrogeologiczna lub hydrologiczna | Które ustalenia są aktualne i przydatne w nowej ocenie? |
| 6. Formy ochrony | Akty ustanawiające strefę lub obszar ochronny, mapy | Czy zakres ochrony odpowiada rozpoznanym zagrożeniom? |
Każdy element wymaga nie tylko wskazania źródła, ale również odpowiedzi na pytanie: jakie znaczenie ma ta informacja dla konkretnego ujęcia i jakości pobieranej wody?
Krok 1. Jak zidentyfikować znaczące oddziaływania antropogeniczne?
Pierwszy element dotyczy oddziaływań wynikających z działalności człowieka oraz ich wpływu na stan wód powierzchniowych i podziemnych.
Dostawca powinien ustalić:
- z jaką jednolitą częścią wód powierzchniowych albo podziemnych związany jest obszar zasilania ujęcia;
- jakie znaczące oddziaływania antropogeniczne rozpoznano dla tej części wód;
- jaki wpływ przypisano im w dokumentach planistycznych;
- które z tych oddziaływań występują lub mogą oddziaływać w granicach badanego obszaru.
Punktem wyjścia mogą być plany gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, dokumentacje planistyczne oraz dane dotyczące właściwej jednolitej części wód. Trzeba je jednak skonfrontować z warunkami lokalnymi. Znaczenie mogą mieć między innymi sposób użytkowania gruntów, działalność rolnicza, zabudowa, drogi, zakłady przemysłowe, miejsca magazynowania substancji oraz gospodarka ściekowa.
Nie wystarczy przytoczyć katalogu oddziaływań z planu gospodarowania wodami. Ocena powinna wyjaśniać, które z nich są istotne dla konkretnego obszaru zasilania i dlaczego.
Krok 2. Jak wykorzystać wyniki monitoringu wód?
Drugim elementem są wyniki monitoringu służącego ocenie stanu wód powierzchniowych i podziemnych.
W praktyce należy sprawdzić:
- jaki stan właściwej jednolitej części wód określono na podstawie monitoringu;
- czy rozpoznano zanieczyszczenia, niekorzystne zmiany albo tendencje;
- czy wyniki pochodzą z punktów i okresów miarodajnych dla ocenianego ujęcia;
- czy stwierdzone zjawiska mogą wpływać na jakość albo dostępność ujmowanej wody.
Źródłem informacji mogą być wyniki Państwowego Monitoringu Środowiska, plany gospodarowania wodami, publiczne bazy prowadzone przez właściwe organy oraz dokumentacja ujęcia.
Samo przytoczenie klasyfikacji stanu jednolitej części wód nie zamyka analizy. Dostawca powinien ocenić znaczenie wyników dla zasobu wykorzystywanego przez jego ujęcie.
Krok 3. Co zrobić z wynikami badań parametrów z listy obserwacyjnej?
Ocena ryzyka uwzględnia również wyniki badań parametrów objętych listą obserwacyjną. Na dzień publikacji artykułu pierwsza unijna lista obejmuje 17-beta-estradiol i nonylofenol.
Dostawca powinien sprawdzić:
- czy posiada wyniki dotyczące ujęcia lub jego obszaru zasilania;
- z jakiego okresu pochodzą wyniki i czego dokładnie dotyczą;
- czy stwierdzone wartości mogą wskazywać na zagrożenie dla jakości wody;
- czy dostępne materiały wystarczają do sformułowania wniosków;
- czy potrzebny jest dalszy monitoring albo inne działanie służące kontroli ryzyka.
Braku wyników nie należy przemilczać. Trzeba go rozpoznać, opisać i ocenić jego znaczenie dla kompletności analizy. Sposób dalszego postępowania powinien zależeć od dokumentacji danego ujęcia, rozpoznanych zagrożeń oraz możliwości pozyskania danych.
Krok 4. Kiedy trzeba ocenić jakość wód powierzchniowych?
Ten element dotyczy przypadku, gdy oceniany obszar obejmuje jednolitą część wód powierzchniowych. Należy wtedy ocenić, czy wody odpowiadają wymaganiom określonym dla wód powierzchniowych wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia.
W praktyce dostawca powinien zweryfikować:
- do której kategorii jakości A1, A2 albo A3 kwalifikuje się ujmowana woda;
- jakie wymagania odnoszą się do tej kategorii;
- czy wyniki badań wody surowej potwierdzają ich spełnienie;
- jakie znaczenie ma wynik oceny dla stosowanego procesu uzdatniania i kontroli ryzyka.
Podstawę szczegółowej oceny stanowi rozporządzenie z 29 sierpnia 2019 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi.
Krok 5. Jak wykorzystać analizę ryzyka z art. 133 Prawa wodnego?
Analiza ryzyka sporządzona na podstawie art. 133 ust. 3 Prawa wodnego stanowi jeden z materiałów, które trzeba uwzględnić. Nie zastępuje jednak oceny ryzyka wymaganej przez ustawę o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę.
Należy sprawdzić:
- czy analizę sporządzono dla danego ujęcia;
- jakie zagrożenia zdrowotne i czynniki wpływające na jakość wody w niej rozpoznano;
- jakie znaczenie przypisano sposobowi zagospodarowania terenu i wynikom badań;
- czy przyjęte ustalenia pozostają aktualne;
- które elementy można wykorzystać w szerszej ocenie obszaru zasilania ujęcia.
Przydatne będą również dokumentacja hydrogeologiczna albo hydrologiczna, wyniki badań ujmowanej wody oraz materiały dotyczące zagospodarowania terenu.
Najważniejsze jest zachowanie rozróżnienia między dwoma dokumentami. Analiza z art. 133 służy ocenie potrzeby ustanowienia terenu ochrony pośredniej. Ocena z art. 4e–4f u.z.z.w.ma inny zakres i wynika z podejścia opartego na ryzyku w całym łańcuchu zaopatrzenia w wodę.
Krok 6. Jak uwzględnić strefę ochronną i obszar ochronny?
Ostatni element obejmuje informacje o ustanowieniu strefy ochronnej ujęcia albo obszaru ochronnego.
Dostawca powinien ustalić:
- czy ustanowiono strefę obejmującą wyłącznie teren ochrony bezpośredniej;
- czy strefa obejmuje również teren ochrony pośredniej;
- jakie są jej granice oraz obowiązujące zakazy i ograniczenia;
- czy obszar zasilania ujęcia znajduje się w granicach obszaru ochronnego;
- czy istniejące formy ochrony odpowiadają zagrożeniom rozpoznanym podczas oceny.
Źródłem danych będą akty ustanawiające strefę ochronną, dokumentacja ujęcia oraz mapy określające granice ochrony.
Samo stwierdzenie, że ustanowiono strefę, jest niewystarczające. Trzeba jeszcze ocenić jej zakres oraz znaczenie dla ochrony jakości ujmowanej wody.
4. Jak przejść od dokumentów do rzeczywistej oceny ryzyka?
Najczęstszy błąd polega na mechanicznym zestawieniu danych. Poprawna ocena powinna pokazywać tok rozumowania:
- Źródło: z jakiego dokumentu lub zbioru danych pochodzi informacja?
- Ustalenie: co z tej informacji wynika dla konkretnego ujęcia?
- Znaczenie: czy ustalenie wskazuje na zagrożenie dla jakości wody?
- Wniosek: czy potrzebne są dodatkowe dane, monitoring albo środki kontroli ryzyka?
Każde ujęcie działa w innych warunkach. Inne znaczenie będą miały oddziaływania rolnicze, inne sąsiedztwo zakładów przemysłowych, a jeszcze inne zmiany jakości wody obserwowane w czasie. Dlatego ogólny szablon może pomóc uporządkować pracę, ale nie zastąpi analizy konkretnego stanu faktycznego.
5. Czy dostawca wody może przygotować ocenę samodzielnie?
W wielu przypadkach dostawca jest w stanie samodzielnie zebrać znaczną część materiałów. Zna ujęcie, prowadzi monitoring, posiada wyniki badań i dokumentację eksploatacyjną. Nie oznacza to jednak, że wszystkie elementy oceny powinny być wykonywane przez jedną osobę lub jeden dział.
Po przeglądzie dokumentacji warto rozdzielić zadania:
- czy analizę sporządzono dla danego ujęcia;
- jakie zagrożenia zdrowotne i czynniki wpływające na jakość wody w niej rozpoznano;
- jakie znaczenie przypisano sposobowi zagospodarowania terenu i wynikom badań;
- czy przyjęte ustalenia pozostają aktualne;
- które elementy można wykorzystać w szerszej ocenie obszaru zasilania ujęcia.
- prace możliwe do wykonania własnymi zasobami;
- które elementy można wykorzystać w szerszej ocenie obszaru zasilania ujęcia.ązku, znaczenie decyzji i aktów ustanawiających ochronę;
- końcową weryfikację spójności oceny i raportu.
Wsparcie zewnętrzne nie musi oznaczać zlecenia całego opracowania. Może obejmować audyt posiadanych materiałów, wskazanie braków, konsultację dotyczącą wymagań prawnych albo weryfikację gotowej oceny.
6. Co należy zrobić po zakończeniu oceny?
Z dokonanej oceny sporządza się raport podsumowujący. Jego zakres został określony w art. 4f ust. 2 ustawy i obejmuje między innymi dane dostawcy, charakterystykę obszaru, wykaz zagrożeń i zdarzeń niebezpiecznych, podsumowanie wyników oraz propozycję istotnych środków kontroli ryzyka.
Co do zasady ocenę wraz z raportem przekazuje się właściwemu dyrektorowi RZGW Wód Polskich i właściwemu organowi nadzoru sanitarnego w terminie 30 dni od dokonania oceny albo jej aktualizacji. Dla pierwszej oceny ustawodawca wskazał szczególny termin przejściowy: do 31 grudnia 2026 r.
Ocena i raport powinny tworzyć jedną, spójną całość. Wnioski zawarte w raporcie muszą wynikać z przeanalizowanych danych, a proponowane środki kontroli powinny odpowiadać rozpoznanym zagrożeniom.
7. Najczęstsze pytania
Nie. Ustawa wskazuje analizę z art. 133 Prawa wodnego jako jeden z sześciu elementów nowej oceny. Jej ustalenia należy wykorzystać, ale zakres oceny z art. 4e–4f u.z.z.w. jest szerszy.
Nie należy automatycznie utożsamiać tych dokumentów. Plan Bezpieczeństwa Wody może zawierać dane przydatne do oceny, lecz trzeba je przyporządkować do wymagań art. 4f u.z.z.w. i zweryfikować ich aktualność.
Brak danych powinien zostać rozpoznany i opisany. Następnie trzeba ocenić, czy możliwe jest ich pozyskanie oraz jakie znaczenie brak ma dla kompletności oceny. Nie warto zastępować brakujących wyników ogólnym stwierdzeniem, że zagrożenie nie występuje.
Przepisy wymagają, aby ocena odnosiła się do obszaru zasilania ujęcia wykorzystywanego do poboru wody przeznaczonej do spożycia. Sposób uporządkowania dokumentacji powinien umożliwiać jednoznaczne przypisanie danych, zagrożeń i wniosków do poszczególnych ujęć oraz obszarów. Przy kilku ujęciach rozwiązanie trzeba dobrać do ich wzajemnego powiązania i stanu faktycznego.
8. Podsumowanie
Przygotowanie oceny ryzyka warto rozpocząć od inwentaryzacji dokumentów, a nie od redagowania raportu. Następnie trzeba przeanalizować sześć elementów wymaganych w art. 4f ust. 1 u.z.z.w. i odnieść każdy z nich do konkretnego ujęcia. Dopiero na tej podstawie można wskazać zagrożenia, ocenić ryzyko oraz zaproponować środki jego kontroli.
Jeżeli potrzebujesz ustalić zakres niezbędnych prac, zweryfikować posiadane materiały albo sprawdzić gotową ocenę i raport, wsparcie może zostać ograniczone do konkretnego etapu. Pozwala to wykorzystać wiedzę i dokumentację dostawcy, a zewnętrzną pomoc skierować tam, gdzie jest rzeczywiście potrzebna.